Sankcje na Rosję i Białoruś oraz kontrola eksportu w Polsce

Ostatnia aktualizacja: 17.06.2026

Sankcje na Rosję i Białoruś oraz kontrola eksportu w Polsce: obowiązki, kary i zarządzanie ryzykiem

Eksport towarów do Rosji lub Białorusi wiąże się z ograniczeniami wynikającymi z sankcji gospodarczych. Ze względu na dynamikę zmian w przepisach krajowych i unijnych, konieczne jest każdorazowe zweryfikowanie list sankcyjnych, tak by uniknąć ryzyka nieświadomego omijania sankcji. To powoduje iż wiele firm eksportujących towary do Rosji lub Białorusi decyduje się są wdrażać zaawansowane procedury zgodności w celu skutecznej ochrony przed dotkliwymi karami finansowymi, przepadkiem towaru oraz odpowiedzialnością karną.

---

Kluczowe obszary ryzyka

Największe zagrożenie dla przedsiębiorców wiąże się obecnie z omijaniem nałożonych restrykcji gospodarczych (sankcji). Zagrożeniem nie jest jedynie bezpośredni handel, a przede wszystkim udział w reeksporcie towarów.

Przepisy unijne, przyjmowane między innymi przez Radę Unii Europejskiej (w tym Dyrektywa 2024/1226) wprost nakazują karanie za świadome obchodzenie sankcji gospodarczych, polegających m.in. na ukrywaniu rzeczywistych beneficjentów.

W przypadku tranzytu przez państwa objęte embargiem podstawą bezpiecznej transakcji jest szczegółowa weryfikacja końcowego użytkownika (end-usera). Od 2025 roku polskie prawo sankcyjne wymaga składania deklaracji o końcowym przeznaczeniu towaru pod rygorem odpowiedzialności karnej.

Ewentualne nieprawidłowości dają organom celno-skarbowym prawo do zajęcia towaru, a nawet wystąpienia o orzeczenie jego przepadku na rzecz Skarbu Państwa (art. 14b pkt 1 ustawy z dnia 13 kwietnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego – ustawa sankcyjna).

Oprócz ryzyka zatrzymania towaru naruszenie sankcji wiąże się również z dotkliwymi karami finansowymi. W Polsce za niedopełnienie obowiązku zamrożenia aktywów lub udostępnianie towarów podmiotom z list sankcyjnych grożą kary administracyjne w wysokości do 20 000 000 PLN. Z kolei na mocy znowelizowanych przepisów unijnych, organy państw członkowskich mogą nakładać na spółki grzywny sięgające nawet do 5% ich całkowitego, światowego obrotu.

Nowe obowiązki celne dla eksporterów od 2025 roku

Nowelizacja ustawy o przeciwdziałaniu wspieraniu agresji na Ukrainę ze stycznia 2025 roku (Ustawa z dnia 9 stycznia 2025 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego, ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej oraz ustawy o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu Dz.U.2025.172 – ustawa zmieniająca) wprowadziła istotne zmiany dla biznesu uszczelniając zasady handlu z państwami, co do których istnieje ryzyko, że biorą udział w obchodzeniu środków ograniczających (państwa podwyższonego ryzyka). 

Nowe przepisy nakładają na eksporterów towarów objętych unijnymi restrykcjami obowiązek dołączania do zgłoszenia oświadczenia celnego, pod rygorem odpowiedzialności karnej. Dokument ten ma na celu wykazanie m.in., że tranzyt stanowi jedynie część trasy przewozu, towary nie będą podlegały odsprzedaży, a miejscem końcowego przeznaczenia towarów jest państwo trzecie inne niż Rosja lub Białoruś.

Zasada 45 dni i ryzyko administracyjnej kary pieniężnej

Ważnym elementem operacyjnym w ramach kontroli eksportu jest tzw. zasada 45 dni. To właśnie tyle czasu eksporter ma na przedłożenie naczelnikowi urzędu celno-skarbowego autentycznego dokumentu potwierdzającego dokonanie odprawy celnej w państwie przeznaczenia od dnia wyprowadzenia towarów poza obszar celny UE (art. 14a ust.4 ustawy sankcyjnej).

Nieprzedstawienie takiego dokumentu w wyznaczonym terminie wiąże się z nałożeniem administracyjnej kary pieniężnej w wysokości do 500 000 zł (art. 14c), dlatego też ważne jest wdrożenie zaawansowanych procedur zgodności, co ostatecznie pozwala na skuteczną kontrolę procesu i ochronę przed sankcjami finansowymi.

---

Towary i technologie podwójnego zastosowania w sankcjach Unii Europejskiej

Szczególnym obszarem podlegającym kontroli eksportu, wymagającym od firm szczególnej uwagi, są towary podwójnego zastosowania (dual-use). Choć są to produkty o przeznaczeniu cywilnym, ich specyfikacja umożliwia wykorzystanie ich także do celów wojskowych.

Aby zapobiec zasilaniu rosyjskich systemów wojskowych, obrót tego typu towarami podlega szczególnemu nadzorowi ze strony organów państwowych, które stosują w tym zakresie rozszerzone mechanizmy kontroli.

• Odpowiedzialność producenta: zgodnie z nowelizacją ustawy, Krajowa Administracja Skarbowa (KAS) zyskała prawo do zwrócenia się bezpośrednio do producenta towarów. W sytuacjach, gdy organ celny wykryje wysokie prawdopodobieństwo obejścia sankcji przez pośrednika, naczelnik urzędu celno-skarbowego ma prawo zażądać dowodów w celu weryfikacji end-usera wprost od producenta towarów. Aby uniknąć ryzyka zablokowania dostawy lub konfiskaty towaru, ważne jest zatem szczegółowe prowadzenie dokumentacji i analizy przed planowaną transakcją (due diligence).
• Kara pozbawienia wolności: w kontekście handlu towarami podwójnego zastosowania, warto mieć na uwadze, że Unia Europejska wymaga od państw członkowskich rozszerzenia katalogu czynów zabronionych. Zgodnie z dyrektywą (UE) 2024/1226, państwa członkowskie UE zobowiązane są zagwarantować, że naruszenia dotyczące towarów dual-use stanowią przestępstwo nie tylko w przypadku celowego działania, ale także w wyniku „rażącego niedbalstwa” (art. 3 ust. 3). Polska ustawa sankcyjna za łamanie unijnych zakazów przewiduje karę pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż 3 lata (art. 15 ust.1 ustawy sankcyjnej). Warto podkreślić, że polskie prawo bezpośrednio przenosi odpowiedzialność na osobę odpowiedzialną za zawarcie transakcji handlowej, czyli dyrektorów, menedżerów lub członków zarządu, jeżeli takiego przestępstwa dopuszczono się w ramach działalności przedsiębiorstwa (art. 15 ust. 3 ustawy sankcyjnej).
• Cofnięcie zezwoleń: Ważne jest również ryzyko utraty zezwoleń eksportowych, które są kluczowe dla realizacji transakcji. Prawo unijne daje właściwym organom kompetencję do odmowy wydania, unieważnienia, zawieszenia, zmiany a nawet całkowitego cofnięcia udzielonego zezwolenia na wywóz towarów podwójnego zastosowania, jeśli uznają to za niezbędne do skutecznego egzekwowania sankcji. Co więcej, w przypadku stwierdzenia poważnych nadużyć, dyrektywa wprost dopuszcza nałożenie na spółkę zakazu prowadzenia działalności. Wdrożenie zaawansowanych procedur zgodności pomaga w skutecznej kontroli ryzyka i ochronie biznesu przed nagłą blokadą operacyjną.
• Wprowadzanie procedur: na mocy rozporządzenia UE 765/2006, firmy eksportujące określone technologie i komponenty, określane jako produkty o wysokim priorytecie, mają prawny obowiązek wdrożenia udokumentowanych procedur weryfikacji łańcuchów dostaw. Oznacza to, że przedsiębiorstwa są zobligowane do wdrożenia wewnętrznych procedur, dokumentacji i sporządzania ocen ryzyka.

---

Krajowa lista MSWiA: jak sprawdzić listę sankcyjną i ograniczyć ryzyko?

Fundamentem reżimu sankcyjnego w Europie są bezpośrednio stosowane, unijne wykazy osób i podmiotów objętych sankcjami, wykazy te wynikają m.in. z rozporządzeń UE 269/2014 oraz 765/2006.

Warto podkreślić, że w Polsce funkcjonuje dodatkowo niezależna, krajowa lista sankcyjna prowadzona przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA).

Skutki wpisu na listę sankcyjną MSWiA

Umieszczenie przedsiębiorstwa w polskim wykazie wiąże się z natychmiastowymi skutkami, jest to m.in.:

• Całkowite zamrożenie środków finansowych i zasobów gospodarczych będących własnością podmiotu objętego sankcjami
• Bezwzględny zakaz udostępniania takiemu podmiotowi jakichkolwiek środków i zasobów
• Wykluczenie podmiotu z postępowań o udzielenie zamówień publicznych w Polsce

Weryfikacja beneficjentów rzeczywistych, aktywów i zasobów gospodarczych

Sankcjonowany kapitał ukrywany jest m.in. w zagranicznych złożonych strukturach kapitałowych, wymusza to na polskich przedsiębiorstwach dokładną weryfikację beneficjentów rzeczywistych swoich kontrahentów. Brak ostrożności niesie za sobą ryzyko utraty majątku spółki, wobec podmiotów powiązanych z listą MSWiA państwo ma prawo ustanowić tymczasowy zarząd przymusowy aż do 36 miesięcy co prowadzi do przymusowego zbycia aktywów lub ich przejęcia na rzecz Skarbu Państwa.

Ryzyko zatrzymania transportu i dokumentacja transakcji

Międzynarodowi eksporterzy często mogą zakładać, że wyeliminowanie podmiotów objętych restrykcjami z bezpośredniej struktury kontraktu stanowi pełną gwarancję bezpiecznej transakcji. Praktyka pokazuje jednak, że krajowe organy celno-skarbowe dokładnie analizują transakcje. W przypadku grup międzynarodowych znaczenie może mieć również weryfikacja reżimów sankcyjnych stosowanych przez Wielką Brytanię i USA.

W rezultacie, w pełni legalny ładunek może zostać zatrzymany na granicy z powodów logistycznych, na przykład wtedy, gdy docelowa jednostka transportowa jest historycznie powiązana z towarami pochodzącymi z obszarów objętych ograniczeniami.

Taki przestój wcale nie oznacza, że towar jest bezpowrotnie stracony. W praktyce, aby odblokować transport, należy przedstawić jasne wyjaśnienia w formie odpowiedniej dokumentacji. Przykładowo wykazanie, że rzeczywista siedziba właściciela statku znajduje się poza terytorium objętym embargiem pozwala na bezpieczne sfinalizowanie transakcji.

Zbieg rygorystycznych przepisów unijnych oraz twardych mechanizmów krajowych, jak lista MSWiA, generują krytyczny poziom ryzyka dla biznesu. Powierzchowny przegląd kontrahentów to stanowczo za mało, a aby skutecznie uchronić się przed konfiskatą towarów, ogromnymi grzywnami, a nawet przed przejęciem majątku spółki, przedsiębiorstwa muszą stale weryfikować łańcuchy dostaw. Systemowe zarządzanie zgodnością jest więc bezwzględnym wymogiem i fundamentem bezpiecznego prowadzenia działalności. 

---

Case study: Legalny eksport towarów medycznych do Rosji i na Białoruś

Sankcje nie oznaczają całkowitej blokady wymiany handlowej z Rosją lub Białorusią. Regularnie wspieramy naszych klientów, w tym z branży medycznej, dla których eksport towarów ratujących życie stanowi fundament biznesu, a zarazem duże wyzwanie administracyjne. Prawo dopuszcza legalną wysyłkę tego typu produktów dzięki odstępstwom dla celów medycznych i farmaceutycznych, m.in. na mocy przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 765/2006.

Praktyka interpretacji tego pojęcia przez organy administracji publicznej jest jednak bardzo wąska. Wymagane jest udowodnienie, że eksportowany towar jest absolutnie niezbędny do ratowania życia lub zdrowia ludzkiego, a jego zastąpienie innymi produktami dostępnymi na rynku jest niemożliwe. Dlatego, aby uzyskać zezwolenie na eksport, kluczowe jest zgromadzenie rzetelnej dokumentacji.

Warto z wyprzedzeniem dokładnie zaplanować, jakiego rodzaju dokumenty należy pozyskać na każdym etapie łańcucha dostaw, aby móc bezspornie wykazać niezbędność eksportowanych produktów.

Kompletny pakiet dokumentów powinien obejmować:

• szczegółowy opis zastosowania medycznego, precyzyjnie wskazujący procedury ratujące zdrowie lub życie, które są przeprowadzane z użyciem danego produktu;
• opinie specjalistów lub personelu medycznego, potwierdzające zakładany sposób wykorzystania produktu;
• procedury wewnętrzne placówki ochrony zdrowia, przewidujące wykorzystanie danego produktu (np. oficjalna dokumentacja ze szpitala lub laboratorium);
• dokumentację kliniczną wskazującą na jego faktyczne zastosowanie w ochronie zdrowia.

Jeżeli potrzebujesz wsparcia w uzyskaniu zezwolenia na eksport i skompletowaniu wymaganej dokumentacji, skontaktuj się z nami. Nasi eksperci pomogą Ci zrozumieć złożone wymogi prawne i przeprowadzą Cię przez cały proces administracyjny, tak abyś mógł legalnie i bez przeszkód prowadzić swoją działalność.

---

FAQ: Sankcje na Rosję i Białoruś